Eigenlijk zou Marc Berg dokter worden. Hij studeerde geneeskunde, liep co-schappen maar op een gegeven moment besloot hij de overstap te maken naar gezondheidswetenschappen. Belangrijkste reden was dat hij ongelukkig werd van de artsenopleiding. “Het heeft te maken met mijn karakter. Ik kon niet tegen de genadeloze hiërarchie tijdens de opleiding. Bovendien vond ik de co-schappen didactisch rampzalig slecht. Je wordt twee jaar lang gedrild en kijk je naar het nettoresultaat, dan moet je concluderen dat het veel beter kan in dertig procent van de tijd.”

 

 

Tijdens zijn co-schappen verbaasde Berg zich over hoe de zorg georganiseerd is. “Ik vond dat er zeer onkritisch gehandeld werd met als gevolg dat er van alles mis ging. Patiënten die te lang moeten wachten, die afgesnauwd worden. Zorgprocessen waarin van alles centraal staat behalve de patiënt. Ik was verbijsterd over wat ik zag en begreep het ook niet.”

En daarom besloot u gezondheidswetenschappen te studeren?
“Ik wilde meer intellectuele uitdaging en ben daarom in Maastricht gezondheidswetenschappen gaan studeren.”

 

En tijdens die studie bent u zich gaan verdiepen in de rol van ict in de zorg?
“Ik vond ict fascinerend. Het was in de tijd dat de internetbubbel begon te groeien. Ik wilde graag begrijpen waarom er zo’n discrepantie bestond tussen de prachtige verhalen over wat er allemaal mogelijk is met ict en de praktijk waar helemaal niets van de grond leek te komen.”

 

En?
“Plat gezegd komt het doordat ict wordt gezien als dé oplossing voor alle problemen, terwijl de oorzaken van die problemen helemaal niets met techniek te maken hebben. Een mooi voorbeeld is het elektronisch medicatiedossier (emd). Als je beseft dat zo’n 2,5 procent van de ziekenhuisopnames veroorzaakt worden door vermijdbare medicatiefouten, dan mag je het een grof schandaal noemen dat er nog steeds geen emd is. Dat heeft echter niets met ict te maken. De oorzaak is dat er geen eenduidigheid bestaat over wie er nu verantwoordelijk is voor het medicijngebruik van de patiënt. De huisarts zegt dat hij het is, maar er zijn maar weinig huisartsen die zich actief opstellen als medicatiebewaker. De apotheker vindt dat hij degene is die het totaaloverzicht heeft. En dan heb je ook nog de ziekenhuisapotheker en de medisch specialist. Al die partijen hebben hun eigen, soms tegengestelde, belangen. En als daardoor het emd niet van de grond komt, roepen ze dat dit komt omdat er geen standaarden zijn. Dat is hetzelfde als je zegt dat er geen vrede is tussen Iran en Irak omdat er geen wegen liggen tussen de twee landen. Als er vrede is dan komen die wegen er vanzelf.”

 

Wat te doen?
 “De overheid moet zich niet met techniek bezighouden. Ze moet gewoon meer druk uitoefenen zodat partijen er zelf voor zorgen dat het emd er komt. Goed voorbeeld zijn de diagnose-behandelingcombinaties (dbc’s). De invoering van dbc’s heeft tot een informatiseringslag in de ziekenhuizen geleid. Ziekenhuizen waren er per slot van rekening voor hun financiering van afhankelijk. Ict-leveranciers komen dan vanzelf met hun producten en standaardisering is dan helemaal geen punt meer. Hetzelfde geldt voor het emd. Als de overheid zegt dat het over twee jaar onacceptabel is dat er nog papieren recepten door het ziekenhuis slingeren, dan is de medicatievoorziening binnen twee jaar compleet geautomatiseerd.”

 

De overheid moet strenger optreden?
“Het is de taak van de overheid om de kwaliteit van de zorg en de patiëntveiligheid te waarborgen. En het emd is daar een noodzakelijke voorwaarde voor. De auto-industrie heeft ook niet uit zichzelf veiligheidsgordels ingevoerd.”

 

Klinkt eenvoudig. Waarom gebeurt het dan toch niet?
“Dat is puur politiek. Het is veel handiger om de techniek de schuld te geven voor de trage invoering van het emd in plaats van dat je de strijd aangaat met de vele tegenstrijdige belangen.”

 

Misschien is het politiek niet haalbaar om die strijd aan te gaan?
“Het gaat om een combinatie van politieke moed en kennis van de sector. Je moet weten waar de knopjes zitten waar je aan moet draaien. Als je net komt kijken in de zorg dan denk je wat een waanzin, bij de banken lukt het wel, waarom hier niet? Vervolgens haal je experts uit het bankwezen binnen die het even moet regelen. Zo gebeurt het elk half jaar en elk half jaar gaat het weer mis.”

 

Bij het ministerie van VWS kennen ze de zorg in ieder geval.
“Daar zullen ze ook zeggen dat ze al meer druk uitoefenen op de sector. En door de jaren heen zie je ook wel enige verbetering. Minister Borst voorspelde in 2002 nog dat we in 2004 een elektronisch patiëntendossier (epd) zouden hebben. Intussen is het besef doorgedrongen dat dit niet gaat lukken. Het ministerie van VWS heeft daarom de invoering van het epd opgeknipt. Eerst zal begonnen worden, in een aantal pilotregio’s, met de invoering van het  emd en het elektronisch huisartsendossier (ehd).”

 

Niet alleen op landelijk niveau verlopen ict-projecten traag, ook op instellingsniveau gaat het niet altijd even soepel.
“In wezen ligt het daar niet anders. Stel, een dokter die twintig jaar geleden de zorg heeft verlaten, keert terug op zijn werkplek. Die ziet dat er nieuwe technieken zijn, dat de zorg complexer is geworden en dat er meer oudere patiënten zijn. Maar de werkwijze is nog precies hetzelfde als twintig jaar geleden.”

 

Nou, er is toch wel wat beweging, je hebt tegenwoordig cataractstraten, heupstraten…
“Er is inderdaad wel wat beweging maar grosso modo is er niks veranderd. Kijk je nu naar een bank en vergelijk dat met twintig jaar geleden: niemand doet meer hetzelfde werk! Neem het patiëntendossier. Dat is een mooi voorbeeld hoe ver de zorg achterloopt. Daar is de afgelopen honderd jaar in essentie niets in veranderd. Terwijl er in de jaren zestig al voorbeelden waren hoe je een patiëntendossier kunt verbeteren én kunt automatiseren. Maar ziekenhuizen hebben er geen belang bij om de organisatie te veranderen. En dat begint nu pas, door prikkels van buitenaf, langzaam te veranderen.”

 

Tot voor kort hadden ziekenhuizen te maken met zogeheten perverse prikkels.
“Hoe langer een patiënt in een ziekenhuis verbleef, hoe meer geld het ziekenhuis kreeg. Nu dat niet langer beloond wordt, zie je de ligduur naar beneden gaan. En de mensen worden er niet zieker van. Wanneer er nieuwe aanbieders op de markt verschijnen, wanneer er meer transparantie komt, dan gaan zorginstellingen zich realiseren dat ze het anders moeten gaan aanpakken.”

 

Meer marktwerking is het wondermiddel?
“Gezien de nieuwe politieke verhoudingen is het niet verstandig om het woord marktwerking in de mond te nemen. Mensen verstaan daar zulke rare dingen onder, zoals zorgdirecteuren die belachelijk veel verdienen. Je kunt het beter hebben over prikkels, in de vorm van meer transparantie, benchmarking en nieuwe toetreders.”

 

En dan volgt de ict vanzelf?
“Een nieuw kabinet moet niet over marktwerking praten en ook niet te veel over ict. Ict is slechts een middel om het doel te bereiken.”

 

Voorzitter Joan Leemhuis-Stout van de NVZ vereniging van ziekenhuizen vroeg onlangs nog 800 miljoen aan het nieuwe kabinet voor investeringen in ict. Voorzitter Pieter Vierhout van de Orde van Medisch Specialisten had het zelfs over twee miljard.
Lachend. “Ik vind dat er tien miljard nodig is. Nee, als ik mevrouw Leemhuis was, zou ik hetzelfde zeggen. Tegelijkertijd hebben mevrouw Leemhuis en mijnheer Vierhout de rapporten van de verschillende gezanten van het Sneller Beter programma ondertekend. Hierin staat dat er twintig tot dertig procent efficiencywinst uit de zorg te halen is, met name in de ziekenhuizen. Dan is die 800 miljoen een fluitje van een cent.”

 

Ja, maar de kosten gaan voor de baten uit.
“KPN vroeg twintig jaar geleden toen ze moest privatiseren ook extra geld van de overheid om zich te kunnen voorbereiden op de concurrentie. Je kunt het ook op een andere manier doen door er wat concurrenten naast te zetten. Dan gaat het moderniseren tien keer zo hard en het kost helemaal niets. Overheidssubsidies zijn rampzalig voor de ontwikkeling van ict in de zorg. De marktprikkels die er zijn, maak je ermee kapot en iedereen gaat zich richten op de subsidiegever in plaats van de markt.”

 

Dus geen subsidies, niet praten over marktwerking maar meer prikkels inbouwen?
“Je ziet nu al dat door de eerste voorzichtige prikkels de omzet in de zorg-ictmarkt stijgt. Het is weliswaar nog een langzaam stijgende lijn. Maar als straks de vrije prijsonderhandelingen worden uitgebreid, als zorginstellingen zelf de verantwoordelijkheid krijgen voor hun kapitaallasten en nieuwe aanbieders tot de markt toetreden, dan ontstaat er meer druk en zal het ineens hard gaan.”

 

Maar stel dat het nieuwe kabinet op de rem gaat staan?
“Ik hoop dat we de retoriek over wel of geen marktwerking kunnen vermijden en naar de inhoud zullen kijken. Iedereen reageert op financiële prikkels, daarom is het nuttig om wat competitie en transparantie in de zorg te brengen. Tenzij je het per se bij het oude wilt houden, maar dan gaat de zorg eindeloos veel geld kosten.”

 

Marc Berg (42) is sinds 1 september 2005 partner bij Plexus Medical Group. Tot 1 september 2006 was hij hoogleraar sociaal medische wetenschappen aan het instituut Beleid en Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit in Rotterdam.
Berg studeerde geneeskunde en gezondheidswetenschappen in Maastricht en is gepromoveerd op een onderzoek naar het gebruik van beslissingsondersteunende technieken in de zorg. Hij was betrokken bij het Sneller Beter programma van het ministerie van VWS. Hij ondersteunt de Inspectie voor de Gezondheidszorg bij het vormgeven van gefaseerd toezicht en adviseert de brancheorganisaties in de ggz en de ouderen- en thuiszorg bij de totstandkoming van normen voor verantwoorde zorg. Verder is hij lid van de raad van toezicht van de Stromen/Opmaat en het West Fries Gasthuis.