Een voorlichtingsfilm over de mogelijkheden van telezorg laat zien hoe een oudere man probeert zijn bloeddruk te meten. Hij zit in zijn stoel voor de televisie en krijgt hulp van een zorgverleenster op afstand. Deze medewerkster assisteert de man met behulp van een beeld- en spraakverbinding. De man is enthousiast. “Zo’n lachje van zo’n verpleegster is vaak meer waard dan een pilletje,” zegt hij.

 

Deze beelden uit de voorlichtingsfilm staan in schril contrast met de behoeften die de senioren zelf uiten in diepte-interviews in een kleinschalig onderzoek van het Telematica Instituut dat gehouden werd onder de potentiële doelgroep bij Zorgcentrum De Posten in Enschede.

 

In groepsinterviews en in interviews bij senioren thuis werd gesproken over hun wensen en behoeften. Deze interviews met in totaal 12 senioren (63 – 88 jaar) begonnen met brede open vragen over behoeften, en spitsten zich daarna langzaam toe op concrete vragen over zorgbehoeften en sociaal contact. Tot slot werd ook een reactie gevraagd van mensen op de hierboven beschreven voorlichtingsfilm over telezorg.

 

Eén van de geïnterviewden is mevrouw Baltink, een alleenstaande, gastvrije dame van 88 jaar. Ze biedt de onderzoekers koffie en een koekje aan en laat in het daaropvolgende gesprek duidelijk weten dat ze geen enkele zorgbehoefte heeft waarin nog niet is voorzien. De personenalarmering waarvan ze nu met grote terughoudendheid gebruik maakt, is meer dan voldoende. Bovendien wil ze niet voortdurend geconfronteerd worden met de beperkingen van haar leeftijd en haar gezondheid. Ze woont in een hechte dorpskern waar buren nog steeds voor elkaar klaar staan, en twee van haar kinderen wonen in de buurt. “En als er écht wat aan de hand is, dan moet de dokter gewoon langskomen.”

 

Mevrouw Baltink kijkt beleefd naar de voorlichtingsfilm over de mogelijkheden van telezorg, maar haalt na afloop haar schouders op. “Prachtig, hoor,” zegt ze, “maar niets voor mij. Wilt u nog een kopje koffie?” En ze verdwijnt naar de keuken. Telezorg is aan mevrouw Baltink niet besteed. Het lost voor haar niets op waar ze last van heeft en het voegt niets toe aan wat ze al heeft.

 

De reactie van mevrouw Baltink vormt geen uitzondering in het onderzoek. Ook de andere geïnterviewden lieten blijken geen behoefte te hebben aan telezorg. Zelfs niet als ze een grote zorgbehoefte hebben, zoals een ouder echtpaar. Zij (80 jaar) is zorgbehoevend en niet in staat om zelf te lopen, hij (85 jaar) is slechthorend maar verder nog vitaal. Ze ontvangen dagelijks hulp van de thuiszorg, en daarnaast wekelijks fysiotherapie en ondersteunende begeleiding zodat meneer naar bridge of biljart kan. De huidige zorg is goed geregeld en ze hebben geen behoefte aan meer of andere zorg. Ook telezorg zien ze geen heil in: je kunt toch niet op afstand iemand uit bed halen en wassen en aankleden?

 

De film over telezorg leidt dus ook hier aanvankelijk tot een lauwe reactie. Heel anders wordt het wanneer de mogelijkheden voor sociaal contact ter sprake komen. De beeld- en spraakverbinding zou voor hen een uitkomst zijn om contact te houden met hun dochter die in Zwitserland woont. In het verleden hebben ze op die manier al eens contact gehad met hun dochter. “Het was een mooie ervaring en we bewaren er goede herinneringen aan.” Ze zouden het liefst vandaag nog zo’n beeldverbinding met hun dochter geregeld willen hebben. En dan graag in de woonkamer op de tv want mevrouw kan niet goed in de studeerkamer komen waar de computer staat.

 

Sociaal contact
Dus het is niet de beeldverbinding waar mensen voor terugdeinzen, maar puur de zorgtoepassing ervan? Sociaal contact op afstand is wel gewenst? Voor dit echtpaar geldt dit zeker. En ook de groepsinterviews van het onderzoek geven hetzelfde resultaat.

Eén van deze groepsinterviews is met enkele vitale senioren die met elkaar gemeen hebben dat ze enthousiaste computergebruikers zijn: sommigen e-mailen met hun kinderen en anderen chatten met hun kleinkinderen. Ook hier is weinig enthousiasme over de mogelijkheden voor zorg-op-afstand.

 

“Telezorg is prachtig, maar niet voor mij,” is een uitspraak die alle aanwezigen beamen. Maar de negatieve sfeer slaat om als één van de senioren begint over Skype. Ze polst voorzichtig of de onderzoekers dat misschien kennen en die leggen vervolgens aan de groep uit wat het is: beeldtelefonie over het internet, met behulp van de computer en een webcam. Het enthousiasme van de groep groeit. Het is gratis? Ook voor de persoon aan de andere kant? En die hoeft er niet een speciaal kastje voor te kopen? Dus ook in het buitenland werkt het? Verschillende aanwezigen hebben kinderen die ver weg wonen, in de Randstad of in het buitenland. Hier zouden ze graag via zo’n beeldverbinding mee willen praten.

 

Om verdere mogelijkheden en randvoorwaarden voor gebruik te inventariseren volgt enkele weken na het groepsinterview een speciale Skype-sessie. In het buurtcentrum waar ook de computerles voor senioren plaatsvindt, krijgen de senioren een korte demonstratie van Skype. De groep is enthousiast. Na afloop blijven de webcams achter zodat de groep er later nog eens mee kan experimenteren. In de erop volgende weken blijkt dat dit regelmatig gebeurt.

 

Bedieningsgemak
Samenvattend blijkt uit het onderzoek dat geen van de geïnterviewde personen behoefte heeft aan vormen van zorg-op-afstand. Mensen weten zichzelf te redden, ze hebben buren of familie op wie ze kunnen terugvallen, of ze hebben een zorgbehoefte waarop telezorg geen antwoord kan bieden. Daarentegen blijken opvallend veel van de geïnterviewde senioren kinderen of kleinkinderen te hebben die ver weg wonen. Er bestaat een sterke behoefte aan contact, en beeldcommunicatie heeft hiervoor een toegevoegde waarde. De senioren met computerervaring zijn enthousiast over Skype, maar deze oplossing is te complex voor de, meestal relatief oudere, senioren zonder computerervaring. Het telezorgsysteem, dat gebruik maakt van een televisie, een camera, en een kastje dat de verbinding met het internet verzorgt, lijkt door zijn veel grotere bedieningsgemak voor deze laatste groep een uitstekend alternatief.

 

Deze onderzoeksresultaten maken duidelijk dat de overspannen verwachtingen die zorginstellingen en politiek van telezorg hebben niet op korte termijn waargemaakt zullen worden. Maar hoe kunnen de eenmaal gemaakte investeringen op de langere termijn wel leiden tot succesvol gebruik?

 

De hierboven beschreven onderzoeksresultaten geven een aanknopingspunt: wellicht dat tele(zorg)diensten die sociaal contact als uitgangspunt kiezen een uitweg kunnen bieden. Het faciliteren van sociaal contact is een duidelijke behoefte en het voorzien in die behoefte zou een doel op zich kunnen zijn. Maar het kan ook dienen als een opstap naar telezorg. Immers: senioren die gewend zijn om regelmatig beeldcontact op afstand te hebben met familie of vrienden, maken waarschijnlijk eerder gebruik van telezorg. Op die manier blijft er dus nog wel een toekomst voor telezorg in het verschiet liggen.

 

Auteursinformatie: Marike Hettinga en Ruud Janssen zijn onderzoekers bij het Telematica Instituut en hebben, samen met Jan Gerrit Schuurman van het Telematica Instituut en Landy Hofte van Zorgcentrum De Posten, het onderzoek naar de behoefte aan telezorg bij senioren verricht.