Domotica zou het zelfstandig wonen van ouderen mogelijk moeten maken. Toch maken diezelfde ouderen er maar beperkt gebruik van, zo blijkt uit een onderzoek van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden.

In 2006 en het voorjaar van 2007 hebben we gesprekken gevoerd met een groot aantal zorginstellingen – verpleeg- en verzorgingshuizen, en thuiszorg – in Friesland, en met  cliënten van enkele instellingen over hun ervaringen met en opvattingen over domotica. 

Hieruit komt een duidelijk beeld naar voren. Personenalarmering in combinatie met een spreek-luisterverbinding naar het verzorgend personeel, DECT-telefonie, is inmiddels in de verzorgingshuizen standaard aanwezig en ook bij de thuiszorg een bekende toepassing. Andere toepassingen worden slechts door enkele instellingen of alleen in speciale gevallen gebruikt. Zo beschikken bijna alle instellingen over simpele sensorsystemen, zoals matjes voor bewegingsdetectie, maar ze gebruiken deze alleen in bijzondere gevallen.

Een klein aantal instellingen maakt wel gebruik van domotica, dat wil zeggen van een integraal systeem voor alarmering, beveiliging en omgevingsbediening. Over het algemeen kan men positieve ervaringen melden, althans nadat de technische problemen zijn overwonnen. In één geval bleek het systeem te ingewikkeld en duur in onderhoud en is het verwijderd. Deze instelling overweegt wel een ander, simpeler systeem te installeren.

Het verlenen van virtuele zorg via een beeldverbinding is een toepassing die door meerdere organisaties wordt overwogen, maar tot nu toe heeft slechts één organisatie er ervaring mee. Dwaaldetectie via RFID of GPS en elektronische sloten zijn toepassingen die bij veel van onze gesprekpartners in discussie zijn, maar men vindt vooral dwaaldetectie te duur. Bovendien is er voldoende toezicht van het personeel. Eén instelling heeft overigens een creatieve oplossing bedacht die een effectieve barrière voor PG-bewoners vormt: om een deur te openen moet op een paneel een aantal simpele sommen worden gemaakt.

Cliënten

Ook bij de cliënten is het gebruik van domotica beperkt. Slechts een enkeling maakt gebruik van alarmering. De mensen met een ernstige beperking hebben ervaring met hulpmiddelen, zoals een speciale bediening voor hun rolstoel of een telefoon met grote druktoetsen en foto’s. De bewoners van een verzorgingshuis die in een rolstoel zitten, kunnen wel de centrale buitendeur van hun woongebouw elektronisch openen, maar niet hun eigen kamerdeur. Dat vinden ze wel jammer. Deze vrij kleine groep blijkt ook de enige die een grote belangstelling heeft voor diverse technische systemen zoals omgevingsbesturing en positiebepaling, omdat die een grote bijdrage kunnen leveren aan hun zelfredzaamheid en veiligheid. En dat brengt ons op het eerste probleem bij domotica: de potentiele gebruikers staan niet te juichen.Zoals bekend staan veel ouderen in eerste instantie negatief tegenover nieuwe technieken. Ze begrijpen het niet of vinden het onzin. Dit geldt ook voor de meeste ouderen met wie wij hebben gesproken. 

Comfortoepassingen zoals het op afstand bedienen van de gordijnen worden rigoureus afgewezen, dat kan men nog goed zelf. Bovendien word je maar lui als je alles vanuit je stoel kunt bedienen. De veiligheidstoepassingen zoals personenalarmering worden afgewezen omdat ze te stigmatiserend zijn: zo oud en hulpbehoevend is men nog niet. Om een bewoner te citeren uit de onlangs uitgezonden documentaire ‘Een nieuw thuis’ over het technisch geavanceerde Leo Polakhuis: “Dat gaan ze maar lekker zelf dragen”.

Deze houding verandert echter wanneer men ervaring had met problemen of beperkingen, bij zichzelf of bij partners. Als het echt nodig is zijn bepaalde technieken wel welkom. Zo durft een mantelzorger door de personenalarmering van haar partner weer het huis uit te gaan. Sommigen zouden vaker de deur uitgaan als er buiten een mogelijkheid was voor alarmering en plaatsbepaling, zodat er snel hulp kan komen als je onwel wordt.

De video-intercom, om te zien wie er buiten aanbelt, is de minst omstreden voorziening, dat vindt iedereen wel handig en veilig. Cameratoezicht als onderdeel van de personenalarmering is het meest omstreden. Bij velen roept dat associaties op met gevangenissen en ‘big brother’, maar anderen vinden het wel een veilig idee, onder de strikte voorwaarde dat ze zelf kunnen beslissen waar en wanneer zij bekeken worden. Een cliënt met ernstige ademhalingsproblemen ervaart cameratoezicht als een minder grote inbreuk op zijn privacy dan een verzorgende die in de nacht regelmatig komt kijken.

Hulprobots

Cameratoezicht gaat ook de meeste instellingen te ver hoewel zij een positievere houding ten opzichte van technologie hebben dan de ouderen. In alle gesprekken kwam naar voren dat de techniek nooit de mens mag overheersen. De techniek kan alleen worden ingezet als hulpmiddel voor bewoner of personeel of om een proces efficiënter te laten verlopen.

Elektronische leefcirkels, elektronische sloten en telezorg of virtuele zorg worden dus als positieve toepassingen gezien, maar de ‘hulprobots’, die onder andere in de VS worden ontwikkeld, wijst men af. Techniek mag eigenlijk geen vervanging van het personeel zijn, maar tegelijkertijd is het management zich er wel van bewust dat de kosten van de techniek moeten worden gecompenseerd door besparingen op het personeel. De financiële problematiek en het gebrek aan inzicht vooral in de baten van de techniek vormen op dit moment een belangrijke barrière in de adoptie van domotica.

Uit de gesprekken kwam ook naar voren dat men weliswaar bekend is met een aantal toepassingen maar weinig kennis heeft van de onderliggende technieken. Men is daarom terughoudend in het doen van grote investeringen, de techniek van nu kan morgen immers verouderd zijn of aanzienlijk goedkoper. Deze onzekerheid is niet ten onrechte, gezien het aanbod van zowel verbeterde elektrotechnische domotica en de op ictgebaseerde systemen.

Leveranciersgebonden

De traditionele toepassingen van domotica zijn beveiliging en ‘meten-en-regelen’. Deze meet- en besturingssystemen hadden een busstructuur als basis, waarover tamelijk simpele signalen (besturingscommando’s) worden uitgewisseld. Lange tijd waren de systemen en protocollen vaak leveranciersgebonden. Dit is aan het veranderen door de opkomst van besturingssystemen die zijn gebaseerd op universele ict-protocollen zoals TCP/IPen Zigbee.

De leveranciers van e-domotica trachten nu een aantal voordelen van de i-domotica in hun systemen onder te brengen. Zo zien ze steeds meer af van de leverancierspecifieke systemen en zijn er wereldwijde afspraken gemaakt over de te hanteren protocollen, bijvoorbeeld door de Konnex (KNX) associatie. Door middel van conversiemodulen kunnen verschillende systemen aan elkaar worden gekoppeld en kunnen KNX systemen ook met ict-protocollen overweg.

Tegelijkertijd zijn de i-systemen voor de toepassing in domotica nog niet ver genoeg uitontwikkeld. Er zijn nog geen standaardsystemen op de markt. Alles is maatwerk en de software wordt voor specifieke situaties geschreven. Er moet nog veel uitgevonden worden en leerprocessen moeten nog plaatsvinden. Ook moet een deel van de regelgeving en de certificering nog worden aangepast aan de nieuwe technieken. Hoewel het onderwerp veel aandacht krijgt gaat de certificering van personenalarmering nog altijd uit van een analoge en dedicated telefoonlijn (een op een verbinding tussen abonnee en alarmcentrale).

Zowel de e-domotica als de i-domotica hebben een aantal nadelen. De e-domotica moet via een installateur worden aangelegd en ook de aanpassingen moeten gebeuren door een vakman. Mede daardoor is e-domotica altijd redelijk prijzig gebleven. Ook de i-domotica is nog prijzig. De bekende voorbeelden, zoals het Leo Polakhuis in Amsterdam en

Diafaan in de Achterhoek, zijn met flinke subsidies van de grond gekomen. Zowel de e- als de i-systemen hebben nog geen toegang tot de massamarkt.

Misschien wordt de doorbraak wel bereikt door de diverse producten die gebruik maken van het elektriciteitsnetwerk en nu veelvuldig worden aangeboden tegen zeer schappelijke prijzen. De gebruiker kan ze zelf installeren en programmeren. Voor bepaalde toepassingen in de zorg zijn ze niet veilig genoeg maar voor omgevingsbesturing zijn ze wel bruikbaar. Dit geldt ook voor de draadloze bedieningssystemen die nu bij elke bouwmarkt te koop zijn. Ze dringen langzaam aan de woning van de doorsnee Nederlander in en creëren misschien een klimaat waarin de meerwaarde van domotica duidelijk wordt. Als we dan ook nog zicht krijgen op de financiële baten van domotica in de zorg kan eindelijk duidelijk worden of domotica ooit meer wordt dan een belofte.

Auteursinformatie: Thea Weijers en Meike van den Haak waren gedurende het onderzoek beiden werkzaam bij de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden, respectievelijk als lector en als junior onderzoeker. Van den Haak is thans student communicatiewetenschappen aan de RUG en Weijers onderzoeker aan de TU Delft.