E-health in Afrika: Een kwestie van pilots en experimenten

Ict kan de zorg in Afrika beter en efficiënter maken. Maar daarvoor moet wel de gevestigde orde overtuigd worden. “Zonder samenwerking met de overheid ben je nergens.”

IICD (International Institute for Communication and Development) is een non-profit organisatie in Den Haag die ontwikkelingslanden ondersteunt op het gebied van ict in de vorm van apparatuur, expertise en begeleiding. E-healthprojecten lopen in Mali, Tanzania, Zambia en Oeganda. “Wij komen alleen in actie als lokale partijen er om vragen”, vertelt Francois Laureys, landencoördinator in het West-Afrikaanse Mali en Burkina Faso. “In Mali reageerden we op een student geneeskunde die zich afvroeg of de inzet van ict het gebrek aan artsen op het platteland kon ondervangen. Meer dan de helft van de toch al te weinig artsen werkt in de hoofdstad Bamako. Naar het platteland willen ze niet, omdat ze daar te afgelegen zitten en verdere carrièremogelijkheden mislopen. In die situatie zal de eerste twintig jaar geen verandering komen. Diagnose op afstand is dan een prima oplossing”.

Trage verbindingen
Hoewel Mali gebruik maakt van een ondergrondse glasvezelkabel, koopt het land te weinig bandbreedte in. Internetverbindingen zijn er uiterst traag en zeker particulieren kunnen zich geen computer permitteren. “Het is een kwestie van pilots en experimenten”, zegt Laureys. “Mensen moeten zich eerst bewust worden van wat digitalisering voor hen kan betekenen. Daarom zijn we in 2002 gestart met een service-website over de gezondheidszorg in Mali. Niet dat daar zoveel mensen gebruik van maakten, maar het was bedoeld als kennismaking met het medium. Vandaar uit werkten we geleidelijk toe naar de lancering in 2005 van een teleradiologie project.”

Mali telt dertien radiologen die allemaal in Bamako werken. Hoewel de zes grote regionale ziekenhuizen in het land wel beschikken over röntgenapparatuur, hebben elf van de dertien miljoen inwoners geen toegang tot de diensten van een radioloog. “Dan is het de gewone dokter die de foto interpreteert”, zegt Laureys, “Als die er niet uitkomt, stuurt hij de patiënt naar de hoofdstad, 250 tot 1500 kilometer verderop. De meeste mensen doen dat niet met als gevolg dat er fouten worden gemaakt. Zo was er een patiënt in Mopti, zo’n 800 kilometer van Bamako, die last had van een gezwollen en pijnlijke hand. Er werd een foto gemaakt en de dokters zagen daar een soort vlek op de botten. Ze diagnosticeerden botkanker en stelden voor de hand te amputeren. In Bamako zag de radioloog dat de vlek was te wijten aan een verkeerde behandeling van de foto. De man had een gewone infectie. In de afgelopen drie jaar zijn er 900 röntgenfoto’s via de computer op afstand in Bamako behandeld, waarbij een 30-tal urgent. Dat is een goede zaak.”

E-educatie
Ook E-educatie behoort inmiddels in veel Afrikaanse landen tot de benutte mogelijkheden. In Mali gebeurt dat in samenwerking met het Universiteitsziekenhuis van Genève, waarbij de studenten samen een oplossing hebben gevonden om via een lage bandbreedte geluid en beeld door te sturen. Wekelijks verzorgt Genève hoorcolleges voor de universiteit van Bamako. En in Tanzania is met behulp van IICD een project opgestart waarbij regionale scholen voor verpleegkundigen verbonden zijn met de hoofdstedelijke universiteit.

Naast e-educatie en telezorg wordt ict ook ingezet om de efficiëntie in de Afrikaanse ziekenhuizen te verbeteren. “In ziekenhuizen voeren we registratie- en informatiesystemen stap voor stap in”, vertelt Laureys. “Als de patiënten geregistreerd zijn, wordt de facturering op orde gebracht. De directie kan dan al meteen zien dat dit een leuke winst oplevert en dat motiveert. De tweede stap is de apotheek, die vaak verlies leidt omdat de voorraden niet kloppen en verkeerde medicijnen zijn ingekocht. En als laatste stap worden de afdelingen aan elkaar gekoppeld. Als alles goed werkt, zie je dat ziekenhuizen 30 tot 40 procent efficiënter werken. Elke ziekenhuisdirecteur wil dit wel voor zijn ziekenhuis. Maar waar het om gaat zijn de gedragsveranderingen die inherent zijn aan innovaties. Zowel onder directies als artsen zijn er mensen die baat hebben bij het in stand houden van bepaalde ziekenhuispraktijken. Zoals bijvoorbeeld artsen die ziekenhuisapparatuur gebruiken voor patiënten die ze in een privé-praktijk behandelen. Als dat allemaal een beetje te transparant wordt door een ingevoerd systeem, gaan ze er op achteruit. Je vecht tegen corruptie en ingesleten praktijken.”

Moeizame aangelegenheid
Laureys voert gesprekken met de Malinese overheid over de totstandkoming van ict-beleid voor de zorg. “Zonder de samenwerking met de overheid ben je nergens. Bovendien heeft de overheid ook zelf behoefte aan actuele data over ziekte en mortaliteit. Het handmatig verzamelen daarvan is een moeizame aangelegenheid, waarbij gegevens over bijvoorbeeld epidemieën drie weken te laat binnenkomen. Maar ook hier lopen we tegen een gevestigde orde op, meestal oudere mannen, die niet veel ziet in veranderingen. We zetten in op een bewustwordingsproces en dat kost tijd. We moeten ze echt om de oren slaan met succesverhalen. Een computer kost in de regel alleen maar geld, en dat is er niet. Mali krijgt aanzienlijke budgettaire steun van internationale donoren, waaronder Nederland. Maar als we de Nederlandse ambassade vragen waarom er geen geld is voor ict, dan is het antwoord dat daar niet om gevraagd wordt. Daarom is E-policy zo belangrijk.”

Lokale software
IICD werkt liever met lokaal ontwikkelde dan met bestaande westerse software. Laureys: “Dat gaat misschien wat langzamer, maar westerse software is vaak niet toegespitst op de situatie in Afrika. Zo is HRM-software vaak op strikte werkroosters geënt, waar Afrikanen zich meestal niet aan houden. Daarbij kun je gedragsveranderingen beter begeleiden met lokaal ontwikkelde software, waarin je samen met de ontwerper nog aanpassingen in kunt aanbrengen.”

Het teleradiologie-project gebruikt dan ook geen buitenlandse software. Te duur, geen service en bovendien geënt op een westers systeem met andere bandbreedtes. “Dicom software beelden die naar wereldstandaard worden gecomprimeerd kun je niet versturen in Mali”, zegt Laureys. “Daarom hebben studenten in Mali in open source een systeem ontwikkeld (Open Yalim) voor het verzenden van lichtere beelden die toch nog voldoende kwaliteit hebben.”
Voor de toekomst verwacht Laureys een uitbreiding van teleradiologie naar andere disciplines waar met beeld wordt gewerkt. “We denken aan cardiologie met hartfilmpjes, echografie en mammografie. Nog veel vrouwen sterven in het kraambed. Als we de vroedvrouwen op afstand begeleiden, kunnen we de vrouwensterfte terugdringen. Ook zien we toekomst op het gebied van cytologie. Nu al worden digitaal gefotografeerde bloedplaatjes per e-mail opgestuurd in plaats van dat ze op de post worden gedaan. Op middellange termijn kun je denken aan de samenvoeging van de mobiele telefonie en ict. Je kunt daarmee telemedicine in het dorp brengen met bijvoorbeeld een rijdende dokter die foto’s per telefoon kan sturen. Maar dat is nog toekomstmuziek.” .

Auteur
Edith Tulp is freelance journalist

Dit artikel verscheen eerder in ICTzorg Magazine. Neem een abonnement op het magazine.

Terug naar vorige pagina  »